ਵੈਦਿਕ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧੁਨੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮਵੇਦ: ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਵੇਦ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤਰ ਗਾਇਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨਿ ਦੀ ਧੁਨੀ ਲੜੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ — ਇਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸੁਰ
ਵੈਦਿਕ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹਨ:
- ਉਦਾਤਤ — ਉੱਚਾ ਸੁਰ, ਜੋ ਊਰਜਾਵਾਨ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਨ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ਅਨੁਦਾਤਤ — ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਭਾਵ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਸਵਰਿਤ — ਅਰਧਚੰਦਰਾਕਾਰ (ਵਕਰ) ਸੁਰ, ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਵੈਦਿਕ ਯੁਗ ਦੇ ਵਾਜੇ
ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਜੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ:
- ਵੀਣਾ — ਤਾਰ ਵਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ ਮੰਤਰਗਾਇਨ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ
- ਦੁੰਦੁਭਿ — ਭਾਰੀ ਢੋਲ, ਯੱਜ्ञ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
- ਵੇਣੁ — ਬੰਸੁਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਮਲ ਧੁਨੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ
ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂਕੁਲ ਪਰੰਪਰਾ
੨੦੦੮ ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਮੂਲ੍ਯ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗੁਰੂਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ) ਅਤੇ ਅਨੁਕਰਣ (ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ) ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ — ਲਿਖਤ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ।