वैदिकसङ्गीतं भारतस्य प्राचीनतमसङ्गीतपरम्पराणाम् एकम्, यत् वेदानां पवित्रमन्त्रैः ध्वनियोगेन च सम्बद्धम् अस्ति। इदं केवलं मनोरञ्जनं न, किन्तु आध्यात्मिकसाधनाय दिव्यज्ञानस्य मार्गः इति मन्यते।
सामवेदः — सङ्गीतस्य आधारः
चतुर्षु वेदेषु सामवेदः सङ्गीतस्य मूलस्रोतः इति गण्यते। अत्र ऋग्वेदमन्त्राः गानरूपेण सन्ति। प्राचीनाः ऋषयः मन्त्रस्वरान् श्रुत्वा सा रे ग म प ध नि इति ध्वनिश्रेणीं विकसितवन्तः — एषा भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य जननी अस्ति।
त्रयः प्रधानस्वराः
वैदिकगाने त्रयः मूलस्वराणां वर्णनं दृश्यते, ये आधुनिकसङ्गीतोत्पत्तेः कुञ्जिका सन्ति:
- उदात्त — उच्चस्वरः, ऊर्जावान् उत्साहपूर्णश्च भावः प्रकटयति
- अनुदात्त — निम्नस्वरः, शान्तं गम्भीरं च भावं दर्शयति
- स्वरित — अर्धचन्द्राकारस्वरः, उभयोर्मध्ये समतोलनं स्थापयति
वैदिकयुगस्य वाद्यानि
वैदिककाले सङ्गीतसहितं बहूनि पवित्रवाद्यानि प्रयुज्यन्त स्म:
- वीणा — तन्तुवाद्यम्, यस्य मधुरध्वनिः मन्त्रगानं सुन्दरं करोति
- दुन्दुभि — भयङ्करनगरः, यज्ञोत्सवेषु प्रयुक्तः
- वेणु — वंशी, यस्य कोमलध्वनिः भक्तिशान्त्योः प्रतीकम्
युनेस्कोवारसः गुरुकुलपरम्परा च
संवत् २००८ तमे वर्षे युनेस्को वैदिकसङ्गीतमन्त्राणां च मानवतायाः अमूल्यवारसत्वं स्वीकृतवान्। परम्परागते गुरुकुले शिक्षणं श्रुत्या (गुरोः श्रवणेन) अनुकरणेन (अनुसरणेन) च भवति — लिखितटिप्पणीं विना, केवलं ध्वनिस्मृत्योः आधारेण।